Poczucie własnej wartości a samoocena – w czym tkwi różnica?


By wspierać dziecko w budowaniu pewności siebie i odkrywaniu mocnych stron, niezbędna jest wiedza na temat podstawowych pojęć dzięki którym można rozpoznawać różne aspekty dziecięcej psychiki. Częstym błędem jest utożsamianie poczucia własnej wartości z samooceną. Są to jednak dwa odrębne terminy opisujące różne zjawiska psychiczne działające wedle odmiennych mechanizmów.

Akademia Przyszłości samoocena dziecka

Akademia Przyszłości pomaga dzieciom budować poczucie własnej wartości od 2003 roku. Wiele lat indywidualnej pracy z najmłodszymi pozwoliło na wypracowane know-how, czyli efektywnych metod pracy z dziećmi w taki sposób, by budzić w nich świadomość na temat własnych trudności oraz zalet, a także pokazywać im drogę do pokonywania pierwszych i wzmacniania drugich.

W tym tekście przybliżymy Ci pojęcia poczucia własnej wartości i samooceny, byś – tak jak wolontariuszki i wolontariusze Akademii – potrafił rozróżniać wynikające z nich zachowania i dzięki temu mógł pomagać dzieciom z najbliższego otoczenia.

Wspieraj Akademię Przyszłości –
to dzięki Waszemu wsparciu pomagamy Dzieciom, które w siebie nie wierzą.

Samoocena, czyli podróż w głąb siebie

Już od dziecka porównujemy siebie do innych: chcemy mieć takie same (albo lepsze!) zabawki, dostawać więcej soku w szklance czy notować jak najwyższe wyniki w nauce. Samoocena to wypadkowa m.in. porównywania siebie z innymi.

Jest jednym z podstawowych składników samowiedzy (o niej i innych filarach budowania poczucia własnej wartości przeczytasz więcej w tym artykule), w którym nacisk położony jest na aspekt wartościujący, dotyczący charakterystycznych cech każdego człowieka:

  • wyglądu fizycznego,
  • zdrowia,
  • osobowości
  • czy relacji z innymi ludźmi i pozycji społecznej.

Samoocena jest więc poznawczą stroną poczucia własnej wartości. Stanowi jego część, co oznacza, że osoby z wysoką samooceną niekoniecznie muszą mieć silnie zbudowane poczucie własnej wartości. Wysokie mniemanie o sobie może być wręcz rekompensatą niskiego, niedojrzałego poziomu poczucia własnej wartości.

Kiedy dziecko porównuje się do rówieśników, automatycznie ustawia siebie w określonej hierarchii. Stara się z całych sił wspiąć po tej drabince i sprostać oczekiwaniom swoim i innych. Gdy się nie udaje – mimo wysokiej samooceny – czuje się mniej wartościowym człowiekiem.

Różne wymiary samooceny

W wyjaśnieniu zależności między poziomem samooceny a siłą poczucia własnej wartości niezbędne jest poznanie wymiarów tej pierwszej. Psychologowie najczęściej posługują się w celu ich opisania trzema kryteriami:

  1. Trwałość – wyróżniamy samoocenę niestabilną, spotykaną u osób z zaburzoną bądź niedojrzałą osobowością oraz stabilną, która objawia się występowaniem systemu trwałych sądów na swój temat. Niestabilna samoocena wiąże się z brakiem równowagi psychicznej i emocjonalnym postrzeganiem świata.
  2. Trafność – w tym kryterium określa się, na ile właściwie postrzegamy własne możliwości. Rozdzielamy ten wskaźnik na dwa przeciwstawne sobie elementy: adekwatność i nieadekwatność. Jeżeli samoocena jest ukształtowana, podejmujemy się zadań na swoim poziomie. To stan, do którego należy dążyć. Kiedy jednak samoocena jest nieadekwatna, wówczas albo bierzemy na barki wyzwania, które nas przerastają i ich nie realizujemy bądź robimy to na złym poziomie, albo stawiamy sobie cele poniżej naszych realnych możliwości.
  3. Wartość – to kryterium pozwala ocenić, czy nieadekwatna samoocena jest zaniżona czy zawyżona.
samoocena wymiary Akademia Przyszłości

Na co uważać?

Kwestia samooceny wiąże się z dwoma potencjalnymi pułapkami, w które bardzo często wpadają najmłodsi. Wynikają one bezpośrednio z kryterium wartości, a konkretnie z zaniżenia samooceny.

Pierwszym z zagrożeń jest tzw. zjawisko samospełniającej się przepowiedni. Polega ono na tym, że określone oczekiwania w stosunku do pewnych zachowań lub zdarzeń wpływają na nie w taki sposób, że powoduje to ich spełnienie.

Najprostszym przykładem jest sytuacja, w której dziecko z niską oceną własnych umiejętności zakłada niepowodzenie na sprawdzianie. Uczeń już od samego początku nie jest zmotywowany do nauki, nie widzi sensu w podjęciu wysiłku. Gdy przychodzi dzień testu, nie dość, że nie ma nadziei na sukces, to poziom negatywnych emocji dodatkowo zaburza jego pamięć i koncentrację. Wszystkie te czynniki przekładają się na końcową ocenę, która w takim wypadku najpewniej będzie niska.

Akademia Przyszłości poczucie wartości dziecka

W skrajnych przypadkach taka postawa może przerodzić się w lęk przed podejmowaniem jakichkolwiek działań, ponieważ dziecko będzie mieć świadomość nieuchronnej porażki. Wówczas pojawia się wyuczona bezradność. W tym stanie człowiek oczekuje, że będą przydarzały mu się same niepowodzenia i nie ma żadnego sposobu, by im zapobiec. Konsekwencją zaniżonej samooceny i wyuczonej bezradności może być izolacja społeczna. Sytuacja ta znacząco zwiększa też szansę dziecka na porażkę w dorosłym życiu i dotknięcie zjawiskiem biedy. Budując w dziecku poczucie własnej wartości, Akademia Przyszłości chce zapobiegać takim historiom.

Skąd to się bierze, czyli następny krok

Osoby z wysokim poczuciem własnej wartości charakteryzuje najczęściej stabilna, adekwatna i pozytywna (ale nie zawyżona) samoocena. To ona pozwala z odwagą realizować swoje marzenia, nawiązywać pozytywne relacje z ludźmi i wpływa na poczucie spełnienia w życiu. Pozwala czuć się dobrze we własnej skórze. W procesie budowania własnej wartości istotną kwestią jest, by kontrolować poziom samooceny poprzez obserwację i wyciąganie wniosków z zachowań dziecka w określonych sytuacjach.

W oparciu o wiedzę zebraną w tym tekście oraz filary budowania poczucia własnej wartości najmłodszych można zdecydować się na kolejny krok, czyli etap wdrażania rozwiązań Akademii Przyszłości w codzienne życie swoje oraz dziecka.

By poznać narzędzia i metody Akademii, przejdź do tekstów zgromadzonych w kategorii “Metody Akademii w praktyce”.

Wspieraj Akademię Przyszłości –
to dzięki Waszemu wsparciu pomagamy Dzieciom, które w siebie nie wierzą.